Creu lle i'r Gymraeg fyw a thyfu

Gwahoddwyd Cydlynydd Allgymorth ac Ymgysylltu Cwm Arian, Sophie Jenkins, yn ddiweddar i siarad yng Nghynhadledd Hydref CYD Cymru / DTA Wales i fyny'r Gogledd yn Wrecsam, am waith y sefydliad i gryfhau ei berthynas â chymunedau Cymraeg eu hiaith ac adeiladu diwylliant Cymraeg cryfach o fewn Cwm Arian.

Dechreuodd y gwaith hwnnw gydag adborth anodd ond pwysig. Dywedodd siaradwyr Cymraeg wrthym nad oeddent bob amser yn teimlo eu bod yn cael eu gweld, eu clywed na'u cynrychioli yng ngwaith Cwm Arian. Fe wnaeth eu gonestrwydd ein hannog i edrych yn ofalus ar sut rydym yn gweithio a'r hyn oedd angen ei newid. Trwy Connection Trailblazers, a ariennir gan Gronfa Gymunedol y Loteri Genedlaethol ac a gyflwynir gan Locality a CYD Cymru, rydym wedi gallu symud y gwaith hwnnw ymlaen.

Un o'n gwersi cliriaf yw bod ymgysylltu da yn cynnwys llawer mwy na chyfieithu gwybodaeth o'r Saesneg i'r Gymraeg. Mae'n golygu ystyried sut mae pobl yn clywed gennym ni gyntaf, a ydynt yn teimlo'n gyfforddus bod cyfleoedd ar gael i gymryd rhan yn y Gymraeg, ac a allant weld eu gwybodaeth a'u syniadau yn llunio ein gwaith. Mae hefyd yn golygu gofyn a all pobl weld eu hunain, eu cymunedau a'u diwylliant yn cael eu hadlewyrchu yn y sefydliad.

Rydym wedi cynnal grwpiau ffocws a thrafodaethau staff am y Gymraeg, wedi adolygu ein harferion mewnol, wedi cynnal mwy o ddigwyddiadau uniaith Gymraeg, wedi cryfhau ein cyfathrebu dwyieithog ac wedi gwella sut rydym yn mynd ati i recriwtio a chefnogi dysgwyr Cymraeg yn y tîm. Rydym hefyd wedi cynyddu ein presenoldeb mewn digwyddiadau lleol, gan gynnwys yr Eisteddfod Genedlaethol, ac wedi gwneud mwy o le i ffyrdd o weithio sy'n rhoi'r Gymraeg yn gyntaf. Mae'r rhain yn gamau ymarferol tuag at berthnasoedd sy'n teimlo'n ddilys ac yn barhaol.

Yn aml, gelwir Sir Benfro yn "Little England Beyond Wales" oherwydd Seisnigeiddio hanesyddol rhannau o'r sir oherwydd y goncwest Normanaidd a dylanwadau Fflemeg. Ond, mae Gogledd Sir Benfro, lle mae llawer o waith Cwm Arian yn digwydd, yn gadernid draddodiadol i'r Gymraeg ac sydd wedi cadw ei hiaith a'i threftadaeth ddiwylliannol, ac fe'i gelwir yn "wlad y wes wes" oherwydd natur arbennig ein tafodiaith unigryw a'n ffordd lafar o siarad. Mae'r Gymraeg yn parhau i fod yn iaith fyw yma, ac mae llawer o bobl yn cofio pan gafodd ei siarad hyd yn oed yn fwy eang yn eu cymunedau.

Gwnaeth ein grwpiau ffocws gysylltiad pwerus rhwng amddiffyn yr iaith Gymraeg a gofalu am natur a bioamrywiaeth. Mae'r ddau yn dibynnu ar berthynas pobl â lle, ar wybodaeth a drosglwyddir rhwng cenedlaethau, ac ar allu cymunedau i lunio eu dyfodol eu hunain. Mae gwerthoedd amddiffyn a chadw ein hiaith a'n diwylliant brodorol yn drosglwyddadwy ac yn berthnasol i amddiffyn a chadw natur a bioamrywiaeth. I Gwm Arian, mae hynny'n golygu bod yr iaith a'r diwylliant Cymraeg yn perthyn i'n gwaith amgylcheddol a chymunedol. Maent yn rhan o'r hyn sy'n rhoi ystyr i'r gwaith hwnnw.

Mae gan sefydliadau amgylcheddol yng Nghymru dipyn o ffordd i fynd o hyd i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dyrchafu a'i gwehyddu i'w gwaith, gyda llawer o sefydliadau'n parhau i fodoli mewn siambr adlais Sisnegedd gyda datgysylltiad amlwg a diffyg dealltwriaeth o Gymru.

Yn y gynhadledd, siaradodd Sophie am y sgyrsiau gonest a ddechreuodd y broses hon, y newidiadau y mae Cwm Arian wedi dechrau eu gwneud, a'r arwyddion cynnar o fynd i'r cyfeiriad cywir. Mae hwn yn waith hirdymor, nid ydym yn disgwyl cywiro unrhyw gamweddau dros nos. Rydym am i'r Gymraeg fod yn rhan o fywyd bob dydd y sefydliad a pherthnasoedd cymunedol, wedi'i hymgorffori â gofal a phwrpas.

Y diwrnod canlynol yng Nghaernarfon, ymunodd Sophie â chynulliad gwych gydag aelodau o Gymdeithas Ymddiriedolaethau Datblygu Gogledd Iwerddon (DTNI) ac aelodau o'r gymuned o bob cwr o Gymru. Gyda'i gilydd, fe wnaethant archwilio trefnu cymunedol a mentrau cymdeithasol yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifiedig. Roedd yn gyfle i rannu profiadau cyffredin ac ystyried sut y gall ein hieithoedd ffynnu fel rhan o fywyd cymunedol bob dydd.

Arhosodd un elfen gyda Sophie: mae angen i ni fod yn fentrus—yn feiddgar—wrth gario'r angen i amddiffyn a meithrin ein hieithoedd brodorol drwy bopeth a wnawn. Mae hynny'n golygu dod â'r Gymraeg i'n cynllunio, sgyrsiau, gweithgareddau a phenderfyniadau, a gwneud lle i bobl ei defnyddio'n naturiol, boed yn siaradwyr rhugl, yn ddysgwyr neu rywle rhyngddynt.

Mae hefyd yn golygu creu lleoedd ac achlysuron lle mae pobl eisiau ymgynnull, a defnyddio'r Gymraeg yn naturiol. Mae syniad y cymdeithasegydd Ray Oldenburg o "drydydd lleoedd" yn disgrifio mannau anffurfiol y tu hwnt i gartref a gwaith lle gall pobl gyfarfod, siarad a meithrin cysylltiadau. Gall lleoliadau a digwyddiadau cymunedol helpu i greu'r mannau hyn, yn enwedig pan fydd pobl yn teimlo'n gartrefol i ddychwelyd, cymryd rhan a dod i adnabod ei gilydd.

Er mwyn i'r Gymraeg ffynnu, mae angen cyfleoedd ar bobl i'w defnyddio mewn ffyrdd cyffredin, pleserus: dros bryd o fwyd, ar daith gerdded, mewn gweithdy, mewn sgwrs neu wrth gydweithio ar rywbeth sy'n bwysig yn lleol. Gall Cwm Arian helpu i feithrin y mannau a'r cynulliadau hyn, gan roi lle i fywyd cymunedol a'r iaith Gymraeg dyfu gyda'i gilydd.

Pan all pobl gyfarfod, cyfrannu a llunio eu cymunedau trwy eu hiaith eu hunain, maent yn cryfhau perthnasoedd, hyder, gwybodaeth a rennir, a’r gallu i weithredu gyda’i gilydd. Mae hynny’n rhan o wydnwch cymunedol. Mae hefyd yn rhan o aros yn wreiddiedig yn ein cynefin—y lle a’r gymuned lle rydym yn perthyn.